Menopozda Hormon Tedavisi
Menopoz döneminde yumurtalıkların östrojen ve progesteron üretiminin azalması; sıcak basması, gece terlemesi, uyku problemleri, vajinal kuruluk ve yaşam kalitesini etkileyen başka belirtilere neden olabilir.
Menopoz hormon tedavisi, azalan hormonların uygun hastalarda dışarıdan verilerek menopoz belirtilerinin azaltılmasını amaçlayan tedavidir.
Hormon tedavisi her kadın için gerekli olmadığı gibi, her kadın için aynı şekilde uygulanmaz. Tedavi; hastanın yaşı, menopozdan itibaren geçen süre, belirtilerin şiddeti, rahmin bulunup bulunmadığı, kişisel ve ailesel hastalık öyküsü ile kardiyovasküler ve kanser riskleri birlikte değerlendirilerek planlanır.
Menopozda Hormon Tedavisi Hangi Belirtilerde Kullanılabilir?
Sistemik menopoz hormon tedavisi özellikle;
sıcak basması,
gece terlemeleri,
menopozla ilişkili uyku problemleri,
yaşam kalitesini belirgin etkileyen vazomotor belirtiler
için etkili bir tedavi seçeneğidir.
Ayrıca hormon tedavisi menopoz sonrasında gelişen kemik kaybının ve osteoporotik kırıkların önlenmesine katkı sağlayabilir.
Vajinal kuruluk, yanma veya cinsel ilişki sırasında ağrı gibi yalnızca genital ve üriner bölgeyle ilişkili şikayetlerde ise tüm vücudu etkileyen sistemik tedavi yerine lokal vajinal tedaviler yeterli olabilir.
Hormon Tedavisinde Hangi Hormonlar Kullanılır?
Menopoz hormon tedavisinin temelini östrojen oluşturur.
Ancak rahmi bulunan kadınlarda östrojenin tek başına uzun süre kullanılması rahim iç tabakasında aşırı kalınlaşmaya ve endometrial kanser riskinde artışa neden olabilir.
Bu nedenle rahmi bulunan kadınlarda östrojen tedavisine genellikle progesteron veya progestojen eklenir.
Rahmi cerrahi olarak alınmış olan kadınlarda ise çoğu durumda yalnızca östrojen tedavisi kullanılabilir.
Östrojen Nasıl Kullanılır?
Östrojen farklı yollarla uygulanabilir.
Bunlar arasında;
ağızdan alınan tabletler,
ciltten uygulanan bantlar,
transdermal jeller veya spreyler,
vajinal östrojen preparatları
yer alabilir.
Hangi uygulama şeklinin tercih edileceği hastanın şikayetlerine, sağlık durumuna ve kişisel risk faktörlerine göre belirlenir.
Transdermal Hormon Tedavisi Nedir?
Transdermal tedavide östrojen cilt üzerinden bant, jel veya sprey şeklinde uygulanır.
Bu yöntemde hormon sindirim sisteminden ve karaciğerden ilk geçişe uğramadan dolaşıma geçer.
Özellikle venöz tromboembolizm açısından risk faktörleri bulunan bazı kadınlarda transdermal östrojen, oral östrojene göre tercih edilebilir.
Tedavinin uygulama şekli kişisel risk faktörleri göz önünde bulundurularak belirlenmelidir.
Progesteron Neden Kullanılır?
Rahmi bulunan bir kadında sistemik östrojen kullanılması endometriumun uyarılmasına neden olabilir.
Progesteron veya progestojen eklenmesi rahim iç tabakasını bu etkiden korumaya yardımcı olur.
Progesteron;
belirli günlerde dönemsel,
veya östrojenle birlikte sürekli
şekilde kullanılabilir.
Hangi tedavi şemasının uygun olduğu hastanın menopoz dönemine, kanama düzenine ve kullanılan preparatlara göre belirlenir.
Lokal Vajinal Östrojen Tedavisi
Menopoz sonrası östrojen azalması vajinal ve vulvar dokularda incelme ve kuruluğa neden olabilir.
Buna bağlı olarak;
vajinal kuruluk,
yanma,
hassasiyet,
cinsel ilişki sırasında ağrı,
bazı üriner şikayetler,
tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları
görülebilir.
Bu belirtilerde vajinal krem, tablet, kapsül veya halka şeklinde uygulanan düşük doz lokal östrojen tedavileri kullanılabilir.
Lokal vajinal östrojen tedavisinin sistemik dolaşıma geçişi genellikle çok daha düşüktür ve yalnızca genitoüriner belirtileri bulunan birçok kadın için uygun bir seçenek olabilir.
Menopoz Hormon Tedavisinin Faydaları Nelerdir?
Uygun hastalarda hormon tedavisi;
sıcak basmalarını azaltabilir,
gece terlemelerini azaltabilir,
uyku kalitesini iyileştirebilir,
vajinal ve genital şikayetleri azaltabilir,
yaşam kalitesini artırabilir,
menopoz sonrası kemik kaybını azaltabilir.
Ancak hormon tedavisi yalnızca “genç kalmak” veya kronik hastalıkları önlemek amacıyla herkese rutin olarak başlanması gereken bir tedavi değildir.
Hormon Tedavisine Ne Zaman Başlanması Daha Uygundur?
Hormon tedavisinin yarar ve risk dengesi yaşa ve menopozdan itibaren geçen süreye göre değişebilir.
Genel olarak 60 yaşın altındaki veya menopoz başlangıcından itibaren ilk 10 yıl içerisinde bulunan, belirgin menopoz belirtileri olan ve tedavi için önemli bir engeli bulunmayan kadınlarda yarar-risk dengesi daha uygun olabilir.
Bununla birlikte bu sınırlar kesin bir kural değildir. Tedavi kararı her hastanın kişisel sağlık özelliklerine göre verilmelidir.
Hormon Tedavisi Meme Kanseri Riskini Artırır mı?
Meme kanseri riski kullanılan hormon tedavisinin türüne, süresine ve kişinin mevcut risk faktörlerine göre değişebilir.
Östrojen ve progestojenin birlikte kullanıldığı bazı tedavilerde kullanım süresi uzadıkça meme kanseri riskinde küçük bir artış görülebilir.
Rahmi alınmış kadınlarda kullanılan yalnız östrojen tedavisinin risk profili ise kombine tedaviden farklıdır.
Bu nedenle hormon tedavisi değerlendirilirken kişinin;
kişisel meme kanseri öyküsü,
aile öyküsü,
meme görüntüleme sonuçları,
kullanılan hormon türü,
tedavinin süresi
birlikte değerlendirilmelidir.
Hormon Tedavisi Pıhtı Riskini Artırır mı?
Özellikle ağızdan kullanılan östrojen bazı kadınlarda venöz tromboembolizm, yani toplardamarda pıhtı oluşma riskini artırabilir.
Risk;
ileri yaş,
obezite,
sigara kullanımı,
daha önce pıhtı geçirilmiş olması,
bazı kalıtsal pıhtılaşma bozuklukları
gibi faktörlerle birlikte daha yüksek olabilir.
Cilt üzerinden uygulanan transdermal östrojenin pıhtı riski üzerindeki etkisi oral tedaviye göre daha düşük olabilir.
Bu nedenle pıhtı açısından risk faktörü bulunan kadınlarda tedavinin uygulanma şekli özellikle önemlidir.
Hormon Tedavisi Kalp Hastalıklarından Korur mu?
Menopoz hormon tedavisi kalp-damar hastalıklarını önlemek amacıyla tek başına başlanması gereken bir tedavi değildir.
Ancak hormon tedavisinin kardiyovasküler etkileri kadının yaşı, menopozdan itibaren geçen süre ve mevcut sağlık durumuna göre değişebilir.
Özellikle ileri yaşta veya menopozdan uzun yıllar sonra ilk kez hormon tedavisine başlanmasının yarar-risk dengesi, menopozun erken döneminde başlanmasına göre farklı olabilir.
Bu nedenle hormon tedavisine başlama zamanı önemlidir.
Kimlerde Hormon Tedavisi Uygun Olmayabilir?
Sistemik hormon tedavisi bazı durumlarda uygun olmayabilir veya daha ayrıntılı değerlendirme gerektirebilir.
Özellikle;
hormon duyarlı meme kanseri öyküsü,
bazı diğer hormon duyarlı kanserler,
nedeni açıklanmamış vajinal kanama,
aktif veya geçirilmiş bazı pıhtılaşma hastalıkları,
geçirilmiş inme veya bazı ciddi kalp-damar hastalıkları,
aktif ciddi karaciğer hastalığı
bulunan kadınlarda hormon tedavisi konusunda dikkatli değerlendirme yapılmalıdır.
Bu durumların varlığı her zaman bütün hormonal ve lokal tedavilerin kesin olarak yasak olduğu anlamına gelmeyebilir. Tedavi seçenekleri kişinin hastalığına ve kullanılacak hormonun türüne göre ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Erken Menopozda Hormon Tedavisi
Menopozun 45 yaşından önce ortaya çıkması erken menopoz, 40 yaşından önce yumurtalık fonksiyonlarının kaybı ise prematür over yetmezliği kapsamında değerlendirilir.
Bu kadınlarda hormon eksikliği normal menopoz yaşına göre daha uzun süre devam edeceğinden kemik ve kardiyovasküler sağlık açısından farklı bir yaklaşım gerekebilir.
Önemli bir engel bulunmadığı sürece hormon tedavisinin doğal menopoz yaşına kadar sürdürülmesi birçok hastada değerlendirilebilir.
Hormon Tedavisi Ne Kadar Süre Kullanılır?
Hormon tedavisi için bütün kadınlarda geçerli olan kesin bir kullanım süresi yoktur.
Tedavinin devamı;
belirtilerin devam edip etmemesine,
tedaviden sağlanan faydaya,
ortaya çıkan yan etkilere,
yaşa,
kişisel risk faktörlerine
göre belirlenir.
Belirli bir yaşa gelindiğinde hormon tedavisinin mutlaka aniden kesilmesi gerektiği şeklinde tek bir kural yoktur.
Tedavi devam ettiği sürece yarar ve risklerin belirli aralıklarla yeniden değerlendirilmesi önemlidir.
Hormon Tedavisi Sırasında Kanama Olur mu?
Özellikle perimenopoz döneminde veya hormon tedavisine yeni başlandığında kullanılan tedavi şemasına bağlı olarak vajinal kanamalar görülebilir.
Bazı hormon tedavilerinde düzenli çekilme kanamaları beklenebilirken, sürekli kombine tedavilerde zaman içerisinde kanamaların kesilmesi amaçlanır.
Ancak;
beklenmeyen,
uzun süren,
yoğun,
tedavinin ilerleyen dönemlerinde yeni başlayan
kanamalar değerlendirilmelidir.
Gerekli durumlarda ultrasonografi, endometrial biyopsi veya histeroskopi gibi incelemeler yapılabilir.
Hormon Tedavisi Öncesinde Hangi Değerlendirmeler Yapılır?
Hormon tedavisine başlamadan önce kişinin ayrıntılı tıbbi öyküsünün değerlendirilmesi önemlidir.
Özellikle;
menopoz belirtileri,
son adet tarihi,
kişisel ve ailesel meme kanseri öyküsü,
pıhtılaşma hastalıkları,
kalp-damar hastalıkları,
karaciğer hastalıkları,
nedeni açıklanmamış vajinal kanamalar,
kullanılan diğer ilaçlar
sorgulanır.
Yaşa ve kişisel sağlık durumuna uygun meme ve serviks taramalarının güncel olup olmadığı da değerlendirilir.
Her kadında hormon düzeyi ölçülmesi veya geniş laboratuvar testleri yapılması gerekli değildir.
Hormon Tedavisi Kullanırken Kontrol Gerekir mi?
Evet.
Hormon tedavisine başlandıktan sonra tedavinin belirtileri ne kadar azalttığı, olası yan etkiler ve kanama düzeni değerlendirilmelidir.
Daha sonraki kontrollerde;
tedaviye devam gereksinimi,
kullanılan doz,
uygulama şekli,
kişisel risk faktörlerindeki değişiklikler
yeniden gözden geçirilir.
Amaç mümkün olan en uygun tedaviyi, kişinin ihtiyaçlarına göre sürdürmektir.
Kişiye Özel Değerlendirme
Menopoz belirtilerinin türü ve şiddeti ile hormon tedavisinden beklenen fayda ve olası riskler kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Hastanın yaşı, menopozdan itibaren geçen süre, rahmin bulunup bulunmadığı, meme ve jinekolojik öyküsü, pıhtılaşma ve kalp-damar hastalıkları açısından riskleri ve kişisel tedavi tercihleri birlikte değerlendirilmelidir.
Menopoz hormon tedavisinin uygun olup olmadığı, hangi hormonların hangi doz ve uygulama yoluyla kullanılacağı ve tedavinin ne kadar sürdürüleceği kadın hastalıkları ve doğum uzmanı tarafından kişiye özel olarak değerlendirilmelidir.