Menopozda Rutin Kontroller
Menopoz doğal bir yaşam dönemi olmakla birlikte, hormon seviyelerindeki değişiklikler ve yaşla birlikte ortaya çıkabilecek sağlık riskleri nedeniyle düzenli kontroller önemlidir.
Menopoz dönemindeki takip yalnızca sıcak basması veya diğer menopoz belirtilerinin değerlendirilmesinden ibaret değildir. Kadın sağlığı bir bütün olarak ele alınmalı; jinekolojik sağlık, meme sağlığı, kemik yapısı, kalp-damar sistemi ve metabolik riskler birlikte değerlendirilmelidir.
Kontrollerin sıklığı ve yapılacak incelemeler her kadın için aynı değildir. Yaş, kişisel ve ailesel hastalık öyküsü, kullanılan ilaçlar, menopoz belirtileri ve mevcut risk faktörlerine göre takip planı kişiye özel olarak oluşturulur.
Jinekolojik Kontroller
Menopoz döneminde düzenli jinekolojik değerlendirme kadın sağlığının önemli bir parçasıdır.
Kontroller sırasında;
menopoz belirtileri,
vajinal kuruluk veya yanma,
cinsel ilişki sırasında ağrı,
idrar kaçırma veya sık idrara çıkma,
pelvik organ sarkması,
vajinal kanama,
kullanılan hormon veya diğer tedaviler
değerlendirilebilir.
Her kontrolde mutlaka aynı muayene veya tetkiklerin yapılması gerekmez. Değerlendirme hastanın şikayetleri ve risk faktörlerine göre planlanır.
Menopoz Sonrası Kanama Neden Önemlidir?
Menopoz sonrasında, yani en az 12 ay adet görülmedikten sonra ortaya çıkan vajinal kanama normal kabul edilmemelidir.
Menopoz sonrası kanamanın birçok iyi huylu nedeni bulunabilmekle birlikte rahim iç tabakasıyla ilişkili hastalıkların dışlanması için değerlendirme yapılması gerekir.
Gerekli durumlarda;
jinekolojik muayene,
transvajinal ultrasonografi,
endometrial biyopsi,
histeroskopi
gibi incelemeler uygulanabilir.
Tek bir kez ve az miktarda meydana gelmiş olsa bile menopoz sonrası kanama değerlendirilmelidir.
Rahim Ağzı Kanseri Taramaları
Menopozla birlikte rahim ağzı kanseri taramalarının otomatik olarak sona ermesi gerekmez.
HPV testi ve diğer servikal taramaların devam edip etmeyeceği;
hastanın yaşı,
daha önceki HPV ve smear sonuçları,
daha önce yüksek dereceli servikal lezyon geçirilip geçirilmediği,
bağışıklık sistemiyle ilişkili risk faktörleri
gibi özelliklere göre belirlenir.
Bu nedenle tarama programının kişisel geçmişe göre değerlendirilmesi önemlidir.
Meme Sağlığı ve Mamografi
Menopoz sonrasında meme kanseri riski yaşla birlikte önem kazanmaya devam eder.
Bu nedenle yaşa ve kişisel risk faktörlerine uygun meme kanseri taramalarının sürdürülmesi önemlidir.
Mamografi, henüz ele gelmeyen küçük meme lezyonlarının erken dönemde saptanmasına yardımcı olabilir.
Mamografi sıklığı;
yaş,
ailede meme kanseri öyküsü,
daha önceki meme biyopsileri,
genetik risk faktörleri,
önceki mamografi sonuçları
gibi özelliklere göre belirlenebilir.
Meme kanseri açısından ortalama risk taşıyan kadınlarda da yaşa uygun taramanın sürdürülmesi önerilir.
Kemik Sağlığının Değerlendirilmesi
Menopoz sonrasında östrojen seviyelerinin azalması kemik kaybını hızlandırabilir ve osteoporoz riskini artırabilir.
Kemik sağlığı değerlendirilirken;
menopoz yaşı,
erken menopoz öyküsü,
ailede osteoporoz veya kalça kırığı,
daha önce düşük travmayla kırık geçirilmesi,
vücut ağırlığı,
kullanılan ilaçlar,
sigara ve alkol kullanımı
gibi risk faktörleri göz önünde bulundurulur.
Gerekli durumlarda DXA (DEXA) yöntemiyle kemik mineral yoğunluğu ölçülebilir.
Her kadında menopoz başlar başlamaz kemik yoğunluğu ölçümü yapılması gerekli değildir. İncelemenin zamanı yaşa ve kırık riskine göre belirlenir.
Kalp-Damar Sağlığının Değerlendirilmesi
Menopoz sonrasında kalp-damar sağlığına yönelik risk faktörlerinin değerlendirilmesi önemlidir.
Rutin kontrollerde;
kan basıncı,
kilo,
bel çevresi,
sigara kullanımı,
fiziksel aktivite,
ailede kalp-damar hastalığı öyküsü
gözden geçirilebilir.
Gerekli durumlarda kan testleriyle kolesterol ve diğer kardiyovasküler risk göstergeleri değerlendirilebilir.
Amaç yalnızca mevcut bir hastalığı saptamak değil, gelecekteki kalp-damar hastalığı riskini azaltabilecek faktörleri erken dönemde belirlemektir.
Kan Şekeri ve Metabolik Sağlık
Menopoz döneminde yaşla birlikte insülin direnci, tip 2 diyabet ve metabolik hastalık riskleri de önem kazanabilir.
Özellikle;
fazla kilo,
karın çevresinde yağlanma,
ailede diyabet öyküsü,
yüksek tansiyon,
daha önce kan şekeri yüksekliği
bulunan kadınlarda kan şekeri veya HbA1c gibi testlerin değerlendirilmesi gerekebilir.
Metabolik takip sıklığı kişinin risk profiline göre belirlenmelidir.
Kolesterol Değerleri
Menopoz sonrasında lipid profilinde değişiklikler görülebilir.
Bu nedenle kişisel kardiyovasküler risklere göre;
total kolesterol,
LDL kolesterol,
HDL kolesterol,
trigliserid
düzeyleri değerlendirilebilir.
Kolesterol sonuçları tek başına değil, yaş, tansiyon, sigara kullanımı, diyabet ve diğer kardiyovasküler risklerle birlikte yorumlanmalıdır.
Tiroid Testleri Her Menopozdaki Kadında Yapılmalı mı?
Menopoz belirtileri ile bazı tiroid hastalıklarının belirtileri birbirine benzeyebilir.
Örneğin;
çarpıntı,
sıcaklık intoleransı,
yorgunluk,
kilo değişiklikleri,
uyku problemleri,
duygu durum değişiklikleri
hem menopoz döneminde hem de tiroid hastalıklarında görülebilir.
Ancak her menopozdaki kadına rutin olarak sürekli tiroid testi yapılması gerekmez.
Şikayetlerin özelliklerine, kişisel ve aile öyküsüne göre gerekli durumlarda tiroid fonksiyon testleri istenebilir.
Vajinal ve Üriner Sağlık
Menopozla birlikte östrojen azalması vulva, vajen, mesane ve idrar yollarında değişikliklere neden olabilir.
Kontroller sırasında;
vajinal kuruluk,
yanma,
cinsel ilişki sırasında ağrı,
sık idrara çıkma,
ani idrar yapma isteği,
idrar kaçırma,
tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları
sorgulanabilir.
Bu belirtiler menopozun genitoüriner sendromu ile ilişkili olabileceği gibi başka jinekolojik veya ürolojik nedenlerden de kaynaklanabilir.
Pelvik Taban Değerlendirmesi
Yaş, menopoz ve daha önceki doğumlar pelvik taban desteğini etkileyebilir.
Rahim sarkması, sistosel, rektosel veya idrar kaçırma gibi sorunlar menopoz döneminde daha belirgin hale gelebilir.
Vajinada baskı veya kitle hissi, idrar kaçırma ya da dışkılama güçlüğü gibi şikayetleri bulunan kadınlarda pelvik taban değerlendirmesi yapılabilir.
Kilo ve Beslenme Takibi
Menopoz döneminde kilo artışı ve özellikle karın çevresindeki yağlanma metabolik sağlık açısından önemlidir.
Kontrollerde yalnızca tartıdaki kilo değil;
vücut kitle indeksi,
bel çevresi,
beslenme alışkanlıkları,
fiziksel aktivite,
kas gücü
gibi faktörlerin de değerlendirilmesi faydalı olabilir.
Sağlıklı beslenme ve düzenli fiziksel aktivite kemik, kalp-damar ve metabolik sağlığın birlikte korunmasına yardımcı olur.
Hormon Tedavisi Kullanan Kadınlarda Kontrol
Menopoz hormon tedavisi kullanan kadınlarda düzenli takip özellikle önemlidir.
Tedaviye başlandıktan sonra;
belirtilerdeki düzelme,
olası yan etkiler,
vajinal kanama,
kullanılan hormonun dozu ve uygulama şekli,
kişisel risk faktörlerindeki değişiklikler
değerlendirilir.
Hormon tedavisinin hastaya uygunluğu belirli aralıklarla yeniden gözden geçirilmelidir.
Tedaviye yeni başlandığında veya tedavi değiştirildiğinde erken kontrol gerekebilir; daha sonrasında ise uygun hastalarda düzenli yıllık değerlendirme yapılabilir.
Hormon Tedavisi Kullanırken Hormon Testleri Gerekir mi?
Menopoz hormon tedavisi kullanan kadınlarda tedavinin etkinliğini değerlendirmek için rutin olarak östrojen veya FSH seviyelerinin ölçülmesi çoğu zaman gerekli değildir.
Tedavi genellikle;
hastanın şikayetlerindeki değişiklik,
yan etkiler,
kanama düzeni,
genel sağlık durumu
üzerinden değerlendirilir.
Hormon testleri yalnızca belirli klinik durumlarda gerekli olabilir.
Her Yıl Ultrasonografi Yapılmalı mı?
Şikayeti olmayan her menopozdaki kadına rutin olarak her yıl rahim ve yumurtalık ultrasonografisi yapılması gerekli değildir.
Ultrasonografi;
menopoz sonrası kanama,
pelvik ağrı,
muayenede kitle saptanması,
yumurtalık veya rahimle ilgili bilinen bir hastalığın takibi
gibi durumlarda gerekli olabilir.
İncelemelerin kişisel risklere ve klinik bulgulara göre yapılması gereksiz tetkiklerden kaçınmak açısından önemlidir.
Yumurtalık Kanseri İçin Rutin Tarama Yapılır mı?
Ortalama risk taşıyan ve herhangi bir şikayeti olmayan kadınlarda yalnızca yumurtalık kanserini erken saptamak amacıyla rutin ultrasonografi veya tümör belirteçlerinin kullanılması standart bir tarama yöntemi değildir.
Ancak;
ailede yumurtalık veya meme kanseri öyküsü,
bilinen genetik yatkınlık,
pelvik kitle,
yeni başlayan sürekli karın şişkinliği,
pelvik ağrı
gibi durumlarda farklı bir değerlendirme gerekebilir.
Menopoz Kontrolleri Ne Sıklıkta Yapılmalıdır?
Bütün kadınlar için geçerli tek bir kontrol aralığı yoktur.
Kontrollerin sıklığı;
yaş,
mevcut hastalıklar,
kullanılan tedaviler,
menopoz belirtilerinin şiddeti,
kişisel ve ailesel risk faktörleri
göz önünde bulundurularak belirlenir.
Hormon tedavisi kullanan kadınlarda tedavinin başlanması veya değiştirilmesinden sonra daha erken değerlendirme gerekebilir ve sonrasında düzenli kontroller yapılmalıdır.
Yeni bir şikayet ortaya çıktığında ise rutin kontrol zamanı beklenmeden değerlendirme yapılabilir.
Hangi Belirtilerde Rutin Kontrol Beklenmemelidir?
Menopoz döneminde bazı belirtiler ortaya çıktığında bir sonraki rutin kontrol beklenmemelidir.
Özellikle;
menopoz sonrası vajinal kanama,
memede yeni fark edilen kitle veya değişiklik,
açıklanamayan ve devam eden pelvik ağrı,
yeni başlayan karında şişkinlik veya kitle hissi,
açıklanamayan kilo kaybı,
tekrarlayan veya şiddetli idrar yolu şikayetleri,
yeni ortaya çıkan ciddi sağlık problemleri
durumunda daha erken değerlendirme yapılmalıdır.
Kişiye Özel Değerlendirme
Menopoz dönemindeki sağlık ihtiyaçları ve hastalık riskleri kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Hastanın yaşı, menopoz yaşı, kişisel ve ailesel hastalık öyküsü, kullanılan hormon veya diğer ilaçlar, meme ve jinekolojik tarama geçmişi, kemik sağlığı ve kardiyometabolik risk faktörleri birlikte değerlendirilmelidir.
Menopoz döneminde hangi taramaların ve tetkiklerin gerekli olduğunun, kontrollerin ne sıklıkta yapılacağının ve mevcut menopoz tedavilerinin nasıl takip edileceğinin kadın hastalıkları ve doğum uzmanı tarafından kişiye özel olarak değerlendirilmesi önemlidir.